Categorie: Hoe groen was het toen?

Hoe groen was het toen? De vegetariër

Elke donderdag worden er op social media foto’s en berichten geplaatst met de hashtag #throwbackthursday, een kijkje in het verleden dus. En dat kan ook op een groene manier! Eens per maand duik ik de krantenarchieven van Delpher in, een vrij toegankelijke database opgezet door de KB, om te kijken: hoe groen was het toen? In deze aflevering: hoe werd er vroeger over vegetariërs gedacht? Ik had wel een boek vol kunnen schrijven, zoveel interessante, grappige en verbazingwekkende berichten kwam ik tegen. Ik hou het op deze ‘kleine’ selectie…

“Een Engelschman, zoo lezen wij, werd vegetariër en trouwde. Hij leefde van boonen- en aardappel-moes, meelpudding; wortelen en rapen. Tot ontbijt gebruikte hij enkel soep en brood. Deze sobere liefhebber begon zijn carrière met een inkomen van 2 dollars en 50 centen (Amerikaansch) per week en thans heeft hij 90.000 dollars per jaar.”

In 1878 en 1879 lees ik in de Java-bode en de Sumatra-courant berichten over een nieuwe beweging: het ‘vegetarianisme’. De krantenlezer werd daarin meteen gerustgesteld: “zij is niet gevaarlijk; haar aard is veeleer vredelievend, en zelfs weldadig, want zij streeft er naar, het menschdom op te heffen uit zijn stoffelijk en zedelijk verval.” Deze nieuwe voedingsleer werd bejubeld: “’Vegetarianisme’ is de tooversleutel, waarmee het Eden van het duizendjarig rijk eindelijk zal worden geopend.” Het verschijnsel ‘vegetariër’ was nog zo nieuw, dat enige uitleg wel op haar plaats was: “…en de liefde voor het plantengeslacht gaat bij hen zelfs zoo ver, dat zij afstand doen van alle dierlijk voedsel, in de eerste plaats natuurlijk van vleesch.” De krant benoemde drie soorten vegetariërs: de gemoedsvegetariërs, de verstandsvegetariërs en de principieele vegetariërs. De eerste groep heeft afschuw voor het dooden van dieren, de tweede groep eet geen vlees om gezondheidsredenen en de derde groep verenigt beide principes. Er was in die tijd trouwens geen onderscheid tussen veganisten en vegetariërs, er was slechts een verschil in ‘strengheid’. In het artikel in de Sumatra-courant wordt uitgebreid uit de doeken gedaan wat de vegetariërs wél eten en dat “de Vegetariër zich voor 30 cent per dag voldoende [kan] voeden.” Om de prijs hoefde je het dus niet te laten.

In 1894 wordt de Nederlandse Vegetariërsbond opgericht. Het was in het begin lastig om het bestuur te vormen, niet veel mensen stonden te springen om deze taak op zich te nemen. Er werden ook lokale afdelingen opgericht, maar de leden toonden weinig betrokkenheid en de vergaderingen vonden zij saai. Ondanks deze opstartproblemen heeft de bond in 1989 zo’n 3300 leden.

Vanaf begin 1900 tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog is het beeld van over vegetariërs gevarieerd. Er worden grapjes over gemaakt, vaak in stripvorm. Zoals het plaatje in de Haagsche courant in 1902 waar een meneer met maagpijn zegt: “Ik heb groote lust, vegetariër te worden.” Waarop zijn vrouw zegt: “Niet noodig! Je hebt al pleziertjes genoeg.” Of het stripje in de Nieuwe Tilburgsche Courant in 1934, waar een man de ober vraagt om “een groote biefstuk met aardappelen… veel aardappelen! Ik ben vegetariër.” In een ander stripje staat een bedelaar kwijlend voor de etalage van de slager, te wensen dat ie vegetariër was en ik vind ook een plaatje van een vegetariër die aangevallen wordt door een stier en het beest waarschuwt dat hij nu geen vegetariër meer is. Tegelijkertijd verschijnen er berichten om de positieve effecten van plantaardig eten te belichten. Zo worden er verschillende wedstrijden gehouden tussen vegetariërs en vleeseters om hun uithoudingsvermogen te vergelijken. In 1911 wandelen “twee even rijke als excentrieke Amerikanen” van Boston naar San Francisco, waarbij ze om de beurt “een kar met mondvoorraad voortduwen”. Degene “wiens body bij de aankomst in San Francisco het meest voordeelig uitziet, heeft daarmee het bewijs geleverd voor de superioriteit van zijn voedingssysteem.” Wie deze wedstrijd won, weet ik niet, maar een wedstrijd in 1933 tussen een “Noorsch vegetariër” en een “Deensch vleescheter” werd “een triomf van het vegetarisme”. In 1934 streden twee Hongaren om de eer door van Boedapest naar Rome hard te lopen, maar deze wedstrijd was onbeslist: ze “zijn te zamen in de Italiaansche hoofdstad aangekomen.”

Ook worden bijzondere vegetariërs uitgelicht in de nieuwsberichten. Zo meldt het Limburgsch dagblad in 1936: “Worstkoning wordt vegetariër”. Deze directeur van een worstfabriek “schroomde niet, zich openlijk als vegetariër te gedragen en weigerde bij feestmaaltijden iets anders te nuttigen dan groenten en fruit.” De aandeelhouders van het bedrijf waren hier niet blij mee en besloten hem te ontslaan. “De ‘worstkoning’ thans een vijand van worst, heeft tegen dit besluit een aanklacht ingediend.” En in 1940 schrijft Het volk, dagblad voor de arbeiderspartij, over een dienstplichtige die vrijgesteld werd van militaire dienst, omdat “hij zelfs bezwaar had om groenten te doden.” “Door ze rauw op te eten, nam men hun leven over, zei hij.” De rechter had hier zijn bedenkingen bij, want hoe kun je groenten eten, zonder deze te doden. De “wel zeer principiële vegetariër” gaf aan dat “men de wortel hierdoor in zijn eigen bloedsomloop opneemt”.

In de oorlog hebben mensen wel iets anders aan hun hoofd dan grapjes over vegetariërs maken. Dan is de belangrijkste vraag: mogen de vleesbonnen door vegetariërs ingewisseld worden voor extra boter of andere levensmiddelen. Het blijkt een onduidelijke en lastige kwestie, in eerste instantie krijgen de vegetariërs geen extra levensmiddelen om hun vleesloze menu aan te vullen. In 1945 vind ik een bericht dat leden van de Vegetariërsbond hier wel recht op krijgen, maar alleen op vertoon van hun lidmaatschap. Niet alle vegetariërs zijn hier blij mee: “Kan men geen vegetariër zijn zonder lid van een bond te zijn?”

In de jaren ’50 variëren de berichten. Zo wordt er “een extreme meening” geciteerd uit De Vegetarische Bode, waarin een dame mededeelde ook geen melk en kaas meer te eten, omdat “Aan dit heel proces bevruchting, zwangerschap, verlossing, kleeft enorm veel leed en zonden; daaraan wil ik als vegetariër niet mede schuldig zijn.” Volgens de schrijver die dit bericht citeert, moest deze dame “eens weten, welk proces schuldig is aan haar!” Maar er wordt ook enthousiast geschreven over een 80-jarige schrijfster van receptenboeken, die al vijftig jaar vegetarisch leeft. En in 1954 vind ik in een krantenartikel over een jubileumviering van de afdeling Friesland van de Nederlandse Vegetariërs Bond: “De volwaardigheid van een vegetarische maaltijd staat nu wetenschappelijk vast.” Eindelijk, want nu kan de bond zich volledig wijden aan het ethische standpunt, dat er jaarlijks 20 miljoen dieren voor de mens worden gedood. (Ter vergelijking: in 2012 werden er alleen al ruim 553 miljoen dieren geslacht…)

In de jaren daarna is de informatie over vegetariërs vooral informatief. Dat het voor restaurants best even wennen is om een vegetarische klant te bedienen bijvoorbeeld, waarbij de ober eerst een coupe rood ijs serveert, om deze even later vlug om te wisselen voor wit ijs: “Ik vertrouwde het niet helemaal, mijnheer.” Ook een mooie quote uit dit artikel: de vleeseter die uit eten ging met de vegetariër verbaasde zich erover dat eieren wel gegeten werden: “omdat een ei nu eenmaal al een beetje kip is”. In 1965 laat het Limburgsch dagblad weten dat er binnen het vegetarisme een nieuwe groep is ontstaan: de “Vegans” (toen nog mét hoofdletter). Zij genoten tijdens een congres onder andere van appeltaart met vegan-room, gemaakt van zeewier en sinaasappelsap. Ik ben erg benieuwd hoe romig dat smaakte… Verder wordt er in 1967 een bejaardentehuis speciaal voor vegetariërs geopend.

In 1968 vindt Vroom & Dreesmann dat het tijd is om de Nederlanders kennis te laten maken met ‘TVP’, Textured Vegetable Proteine. Het kunstvlees bevat extra veel proteïne en zou daardoor zeer geschikt zijn voor vegetariërs. Die moeten echter niets hebben van dit spul en vinden het meer een product voor vleeseters die de overstap naar een vegetarisch dieet willen maken. Maar het kunstvlees flopt, mensen vinden ‘kunst’ niet goed klinken in combinatie met een voedingsmiddel én de bereidingswijze is veel te lang. TVP moet namelijk eerst anderhalf uur weken voordat het verder bereid kan worden.

Vegetarisch eten wordt steeds normaler in de jaren die volgen en juist de consumptie van vlees staat nu meer ter discussie. De invloed van vlees eten op het milieu en de rotzooi die in vlees kan zitten, zoals antibiotica, hormonen en resten van pesticiden, zorgen ervoor dat steeds meer mensen vegetarisch gaan eten. En dat leidt ertoe dat de vegetariër eindelijk geen vreemde eend in de bijt meer is: “Meen vooral niet dat de vegetariër, zoals hij zich noemt, op een afstand herkenbaar is aan zijn wereldvreemde blik, zijn bleke gelaatskleur, geitenwollen sokken of afwijkend gedrag. Verre daarvan. De vegetariër anno 1972 is recht-toe-recht-aan. Hij is man of vrouw, rijk of arm, handarbeider of hoofdarbeider, jong of oud.”

Bronnen:

“De vegetariërs echter staan de meening voor, dat een”. “Java-bode : nieuws, handels- en advertentieblad voor Nederlandsch-Indie”. Batavia, 27-08-1878. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010484608:mpeg21:a0027

“Vegetarianisme en Vegetariërs.”. “Sumatra-courant : nieuws- en advertentieblad”. Padang, 03-05-1879. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011102452:mpeg21:a0028

https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Nederlandse_Vegetari%C3%ABrsbond

“Onnoodig.”. “Haagsche courant”. ‘s-Gravenhage, 13-10-1902. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB04:000126869:mpeg21:a0109

“DE VEGETARIëR.”. “Nieuwe Tilburgsche Courant”. Tilburg, 06-04-1934. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010237005:mpeg21:a0267

“Advertentie”. “De Sumatra post”. Medan, 23-11-1925. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010359382:mpeg21:a0034

“De mishandelde vegetariër: „En luister eens goed,”. “Provinciale Geldersche en Nijmeegsche courant”. Nijmegen, 16-11-1931. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMRANM02:000033974:mpeg21:a0010

“Vegetariër contra Vleescheter.”. “De Telegraaf”. Amsterdam, 13-10-1911. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110560934:mpeg21:a0106

“VEGETARIëR TEGEN VLEESCHETER Wedloop”. “Bredasche courant”. Breda, 30-08-1933. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSAB03:000066129:mpeg21:a0099

“TRIOMF VAN HET VEGETARISME.”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 30-08-1933. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010929964:mpeg21:a0154

“EEN MERKWAARDIGE WEDDENSCHAP. — Twee Hongaren, een vegetariër en een „vleescheter”, hebben onlangs een weddenschap aangegaan betreffende hun uithoudingsvermogen. De beide athleten hebben den afstand Boedapest—Rome in vijftien dagen afgelegd en zijn te zamen in de Italiaansche hoofdstad aangekomen. De wedders in de nabijheid van Rome.”. “Algemeen Handelsblad”. Amsterdam, 06-12-1934. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010663128:mpeg21:a0101

“„WORSTKONING” AVORDT VEGETARIëR.”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 22-08-1936. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010929753:mpeg21:a0240

“Zelfs groenten wil hij niet doden”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 24-01-1940. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117454:mpeg21:a0177

“Vragen van deze tijd ….mèt de antwoorden De vegetariërs”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 06-08-1940. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117600:mpeg21:a0069

“VEGETARIERS EN VLEESCHBONNEN, Mijnheer de Redacteur.”. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 01-02-1941. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011002642:mpeg21:a0270

“Derde bespreking”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 20-09-1940. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117639:mpeg21:a0159

“MENINGEN DER LEZERS Vegetariërs.”. “De waarheid”. ‘s-Gravenhage, 28-06-1945. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMNIOD05:000171730:mpeg21:a0032

“Tijdspiegel Fijngevoelig”. “De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad”. ‘s-Hertogenbosch, 30-08-1946. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011201652:mpeg21:a0052

“Diëtiste nummer één van ons land Martine Wittop Koning 80 en nog bezig met recepten”. “De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad”. ‘s-Hertogenbosch, 02-02-1950. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011199693:mpeg21:a0070

“Jubileumviering vegetariërs”. “Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland”. Leeuwarden, 22-11-1954. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010613955:mpeg21:a0152

http://www.boerderij.nl/PageFiles/154637/001_1367409815506.pdf

“Vegetarisch ijs”. “Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland”. Leeuwarden, 24-04-1963. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010616526:mpeg21:a0158

“Nieuwe groep”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 15-10-1965. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010526443:mpeg21:a0218

“LEVENSJOURNAAL BEJAARDEN”. “De Telegraaf”. Amsterdam, 12-05-1967. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110590397:mpeg21:a0310

“Hachee”. “De tijd : dagblad voor Nederland”. Amsterdam, 30-11-1970. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011235065:mpeg21:a0121

https://nl.wikipedia.org/wiki/Textured_vegetable_proteine

“Veel vleeseters willen werkelijkheid niet kennen”. “Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden”. [Willemstad, 01-09-1973. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461320:mpeg21:a0127

Hoe groen was het toen? Zure regen

Elke donderdag worden er op social media foto’s en berichten geplaatst met de hashtag #throwbackthursday, een kijkje in het verleden dus. En dat kan ook op een groene manier! Eens per maand duik ik de krantenarchieven van Delpher in, een vrij toegankelijke database opgezet door de KB, om te kijken: hoe groen was het toen? In deze aflevering: waar is de zure regen gebleven?

Als je net als ik in de jaren ’80 geboren bent, dan klinkt de term ‘zure regen’ je waarschijnlijk zeer bekend in de oren. Het was toentertijd hét milieuprobleem, naast het gat in de ozonlaag. Tegenwoordig hoor je er helemaal niets meer over. Is dit probleem helemaal opgelost of praten we er gewoon niet meer over? En wat is zure regen eigenlijk?

Even een beetje scheikunde, een van mijn minst favoriete vakken op de middelbare school. Zure regen ontstaat wanneer zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOx), ammoniak (NH3) en vluchtige organische stoffen oplossen in de regenwolken. Deze stoffen komen vrij uit uitlaatgassen van auto’s, door de verbranding van zwavelhoudende en stikstofhoudende brandstoffen zoals stookolie en benzine en ook de intensieve veeteelt zorgt voor een grote uitstoot van ammoniak. Zure regen tast de bodem en waterkwaliteit aan, waardoor dieren en planten sterven. Ook bomen hebben veel last van te zuur hemelwater: ze groeien langzamer of sterven helemaal af. Gebouwen van kalksteen kunnen afbrokkelen en ook wij mensen doen het niet heel goed op een teveel van deze stoffen. Dit alles schud ik niet zomaar uit mijn mouw, maar staat gewoon op Wikipedia.

In de jaren ’70 begint het probleem bekender te raken onder wetenschappers en gaan kranten er steeds meer over schrijven. Zo verwees een nieuw aangestelde professor van de Universiteit Wageningen op het gebied van Luchtverontreiniging in 1971 naar Zweden waar ze ‘klaagden over zure regen die de samenstelling van het water in de Zweedse meren verandert’. Het Limburgs Dagblad meldde in 1974 dat tien Europese landen naar de oorzaak hiervan onderzoek deden, want in de jaren ’50 en ’60 was de regen in Zweden 100 keer zo zuur geworden. Kwam het door de Engelse industrie of was het toch het Duitse Ruhrgebied? Polen en Rusland werden ook nog als mogelijke veroorzakers genoemd. In de loop van de jaren ’70 werd het probleem steeds urgenter en niet alleen in Scandinavische landen: berichten met koppen als ‘Stadsbomen sterven bij bossen’ en ‘Dodelijke dreiging voor milieu? Zure regen is fataal’ lieten aan duidelijk niets te wensen over. Zure regen was een probleem, veroorzaakt door het toenemende gebruik van fossiele brandstoffen en dat moest iedereen weten!

En dat lukt. In de jaren ’80 staat het fenomeen pas echt goed op de agenda en zijn krantenberichten steeds onheilspellender. ‘Over 40 jaar staat er geen boom meer overeind’, ‘het ziet er dus niet zo goed uit voor de korstmossen en ook niet voor een grote groep mensen’ (die door bijvoorbeeld astma snel last van hun slijmvliezen hebben), ‘planten, dieren en mensen worden met ziekten en dood bedreigd’. En het scheen in Nederland ondertussen helemaal verschrikkelijk te zijn: ´De Nederlandse regen is de zuurste van heel Europa. Het verzuurde regenwater tast de visstand aan, verhindert de plantengroei, is slecht voor de volksgezondheid en laat gebouwen afbrokkelen.’ Niet dat we daarvan zelf de oorzaak waren, aldus het artikel: ‘de meeste luchtverontreiniging komt uit het buitenland. Slechts twintig procent hebben we aan ons zelf te wijten.’ Steeds meer wetenschappers luiden de noodklok en ook de politiek raakt doordrongen van het feit dat er iets gedaan moet worden. Een EG-parlementariër pleit voor een Europees plan om de zure regen aan te pakken, want ‘Zure regen is het grootste milieuprobleem’.

En actie komt er, gelukkig. Doordat het probleem wereldwijd zo op de kaart staat, worden er maatregelen genomen om de zwaveluitstoot van de industrie terug te dringen en worden auto’s uitgerust met katalysatoren. Met resultaat: de gevaarlijke uitstoot van de industrie is met 89% gedaald en de emissie door uitlaatgassen daalde met 40%. De hoeveelheid zure regen is in Nederland daardoor sterk afgenomen en er is zelfs herstel te zien. De korstmossen bijvoorbeeld, die in de jaren ’80 bedreigd werden, zijn op bepaalde plaatsen weer terug.
Langzamerhand verdween het zure-regen-probleem van de kaart en uit de media. Het doemscenario waarover in de jaren ’80 nog moord en brand geschreeuwd werd, was niet uitgekomen. En andere milieuproblemen kregen meer aandacht, zoals de klimaatverandering.

Het probleem van zure regen leek dus opgelost te zijn, maar in 1994 liet het Nieuwsblad van het Noorden weten dat dat helemaal niet het geval was. Zo nam het aantal auto’s en daarmee de uitstoot hiervan nog steeds toe en ook de groeiende veestapel droeg bij aan de verzuring van regenwater. Op het ministerie van milieu werd dan ook nagedacht over ‘een communicatieplan om de verzuring op een of andere manier weer in de schijnwerpers te plaatsen’. Maar milieuorganisaties zoals Greenpeace zagen hier geen brood in: ‘De milieuorganisaties vinden dat de zure regen nog steeds aandacht verdient. Maar ook leeft het idee dat beter niet alle thema’s tegelijk kunnen worden aangepakt. “Verzuring is nog wel een probleem, maar daar zijn andere kwesties voor in de plaats gekomen,” zegt F. Verdeuzeldonk van Greenpeace. “Soms moet je kiezen.”’

Of we helemaal van de zure regen af zijn, valt dus nog te betwijfelen. We maken ons er in elk geval niet meer druk om, want het staat niet meer op de milieuagenda. De communicatie rondom het probleem en de manier waarop er toen wereldwijd actie op ondernomen werd, laat wel zien hoe belangrijk het is om een ‘hype’ te creëren. Zo dringt een probleem goed door tot particulieren, de wetenschap én de politiek en is de kans groter dat er ook echt wat aan gedaan wordt. Maar dan is de grote vraag: welk probleem is nu het meest dringend…? Want dat je niet aan elk milieuprobleem evenveel aandacht kunt besteden, beseften milieuorganisaties zich in de jaren negentig al. Dé grootste fout die in de jaren ’70 en ’80 namelijk gemaakt was, was door over elk milieuprobleem moord en brand te schreeuwen. Daardoor werd er ‘naar dergelijke onheilstijdingen niet meer geluisterd. En goedwillende milieubeschermers raakten van de zure regen in de drup.’

Bronnen:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Zure_regen

“Aardgas”. “De tijd : dagblad voor Nederland”. Amsterdam, 13-12-1971. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011236004:mpeg21:a0054

“Waar komt zure regenval in Zweden vandaan?”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 20-07-1974. Geraadpleegd op Delpher op 19-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010556184:mpeg21:a0097

“Stadsbomen sterven bij bossen”. “Nederlands dagblad : gereformeerd gezinsblad / hoofdred. P. Jongeling … [et al.]”. Amersfoort, 09-05-1977. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010627104:mpeg21:a0054

“Dodelijke dreiging voor milieu? ‘Zure regen is fataal'”. “Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad”. Rotterdam, 15-11-1978. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010960030:mpeg21:a0212

“De wereld is nog niet vergaan — maar er wordt hard aan gewerkt WETENSCHAP EN TECHNIEK IN 1981 De laatste…”. “NRC Handelsblad”. Rotterdam, 31-12-1981. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000112715:mpeg21:a0074

“Nederlandse regen ‘zuurste’ van Europa”. “Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad”. Rotterdam, 17-06-1981. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010960871:mpeg21:a0205

“Zure regen bedreigt het milieu”. “Nieuwsblad van het Noorden”. Groningen, 03-02-1982. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011010327:mpeg21:a0072

“Waarschuwing EG-parlementariër: ‘Zure regen is grootste milieuprobleem'”. “Nieuwsblad van het Noorden”. Groningen, 13-01-1984. Geraadpleegd op Delpher op 18-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011010916:mpeg21:a0314

“Achteruitgang korstmossen kan ook door ‘zure regen’ komen”. “NRC Handelsblad”. Rotterdam, 30-04-1979. Geraadpleegd op Delpher op 19-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000027152:mpeg21:a0018

“Zure regen drupt onverstoorbaar door Door Sigrid van Iersel”. “Nieuwsblad van het Noorden”. Groningen, 15-12-1994. Geraadpleegd op Delpher op 19-04-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011005268:mpeg21:a0343

https://fd.nl/frontpage/Archief/628744/waar-is-de-zure-regen-gebleven

Hoe groen was het toen? #throwbackthursday

Elke donderdag worden er wereldwijd op social media foto’s en berichten geplaatst met de hashtag #throwbackthursday, een kijkje in het verleden dus. En dat kan ook op een groene manier! Eens per maand duik ik de krantenarchieven van Delpher in, een vrij toegankelijke database opgezet door de KB, om te kijken: hoe groen was het toen? In deze aflevering: hoe werd er vroeger naar ‘afval’ gekeken?

Afval is geen recent probleem, zoveel is meteen duidelijk als ik zoek op het woord ‘afval’. Hoe kom je van je afval af, was ook in 1938 al een actuele vraag. En als je het in de grond stopt, ben je in elk geval af van al die nare vliegen die eropaf komen, dacht deze ‘groene poëet’…

“Afval lokt vliegen,
vliegen zijn vies,

Afval begraven,
zij dus Uw advies”

Bij ons in de wijk is het een groot probleem: al het grofvuil dat naast de ondergrondse containers wordt gezet. Stoelen, kapotte kasten, wasmanden, sloopafval, bijzettafeltjes; je kunt het zo gek niet bedenken of het wordt aan straat gezet. Veel mensen kijken daar (helaas) al niet vreemd meer van op, maar in 1940 was zoiets nog heel bijzonder. In dagblad Het Volk was dit reden om melding te maken van twee gevonden keukenstoelen en een herenfiets, deze werden zelfs bij de politie afgeleverd! De krant vroeg zich af: was dit het afval van een verhuizing?

Gelukkig werd er niet alleen gepraat over hoe je van je afval af kunt komen. In december 1940 een berichtje in de krant over een bijeenkomst waarin informatie gegeven werd over het benutten van afval. Keukenafval kon je bijvoorbeeld aan je dieren voeren en ook kregen deelnemers tips wat ze konden doen met oud papier en lompen. Deze bijeenkomst werd georganiseerd door de Nederlandsche Vereeniging tegen Water-, Bodem- en Luchtverontreiniging. En deze insteek sloot dan weer mooi aan bij het gedicht over de waarde van afval in de Oprechte Haarlemsche Courant, in datzelfde jaar. Een klein stukje daaruit:

“Het oude krijgt weer waarde,
Tot nieuw wordt het gemaakt.
Met afval weg te gooien,
Wordt binnenkort gestaakt.”

Was men in de jaren ’30 en ‘40 nog zo bewust bezig met afval, in 1967 kwam ik een bericht tegen over het afschaffen van statiegeld op potjes kleiner van 0.9 liter. Iets dat wij ons niet meer voor kunnen stellen, maar in die tijd was dat statiegeld voor veel huishoudens een welkom spaarpotje aan het einde van de maand, om de touwtjes aan elkaar te knopen. Of een extraatje voor “de huisvrouw-zonder-betaald-beroep”, aldus dagblad De Tijd.

Dat al deze potjes bij het afval terecht zouden komen en dat er steeds nieuwe potjes gemaakt zouden moeten worden, werd als een groot nadeel gezien. Ook signaleerde een specialist in de krant de trends dat glas geleidelijk werd vervangen door plastic (waar we tegenwoordig in verdrinken), dat ruimte schaars en duur werd en er daardoor zuinig mee omgegaan werd (geen opslag meer van lege glazen potjes) en “steeds minder binding met de dingen op zichzelf”. Bezorgd vroeg de verslaggever zich af: “Of worden we werkelijk een nieuw soort mensen, niet langer bewaarders, hebbers, bezitters, maar verbruikers, consumenten, die niet meer de slaaf zijn van de dingen, maar die gewoon nemen, wat nodig is en het gebruikte zonder enige emotie in de vuilnisbak laten verdwijnen.” Helaas is dit inderdaad het geval…

Er waren in 1967 ook afvalproblemen die nu een ‘peuleschil’ zijn vergeleken met de problemen van nu. In de Tijd een berichtje over het afval dat vakantiegangers achteloos van zich afgooiden in een dierenpark:

“Nu en dan komt een ijsbeer boven water met een halve uitgeperste sinaasappel op zijn kop.”

Maar dan het zorgwekkende bericht uit 1968, gevonden in het Nieuwsblad van het Noorden, waarin trots melding gemaakt wordt van een tweejarig contract dat Rederij Doeksen heeft afgesloten om giftig afval van boorputten in Friesland te dumpen. In de Noordzee, op 9 mijl van de kust…! Daar werd toen dus helemaal geen kwaad in gezien!

Gelukkig waren er in de jaren ’70 en ’80 wat positievere initiatieven gaande om de wereld schoner te maken. Een deelcommissie voor Welzijn organiseerde een middag om afval te verzamelen dat achtergelaten was in een bos. Helaas waren er weinig helpende handen op komen dagen, maar daar lieten deze ‘zwerfierapers avant la lettre’ zich niet door ontmoedigen: “volgende keer doen we het weer”.

En op 19 juli 1989 was er nog optimisme over de kansen om Rotterdam in 2015 grotendeels stank-, stof- en afvalvrij te krijgen: ‘Rotterdam wil in 2015 een schone stad zijn’. Concrete stappen werden toen nog niet genoemd. En, Rotterdammers, is deze doelstelling behaald…?

Bronnen bij de genoemde berichten, op volgorde:

“Afval lokt vliegen,”. “Nieuwe Apeldoornsche courant”. Apeldoorn, 05-08-1938. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMCODA01:000158527:mpeg21:a0010

“DIEMEN Afval van een verhuizing?”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 13-03-1940. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117496:mpeg21:a0138

“De huidige betekenis van huishoudelijke afval”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 12-12-1940. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117726:mpeg21:a0073

“AFVAL.”. “Oprechte Haarlemsche courant”. Haarlem, 13-08-1940. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110530157:mpeg21:a0009

“Geen potje meer van statiegeld”. “De tijd : dagblad voor Nederland”. Amsterdam, 13-02-1967. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110611253:mpeg21:a0133

“VAKANTIETIJD”. “De Tijd De Maasbode”. Amsterdam, 28-07-1967. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110611391:mpeg21:a0070

“Storting in zee van giftig afval”. “Nieuwsblad van het Noorden”. Groningen, 02-09-1968. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011015377:mpeg21:a0174

“Weinig animo”. “Het vrije volk : democratisch-socialistisch dagblad”. Rotterdam, 09-10-1978. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010959947:mpeg21:a0119

“Rotterdam wil in 2015 een schone stad zijn”. “NRC Handelsblad”. Rotterdam, 19-07-1989. Geraadpleegd op Delpher op 19-03-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000031148:mpeg21:a0031