Hoe groen was het toen? De vegetariër

Elke donderdag worden er op social media foto’s en berichten geplaatst met de hashtag #throwbackthursday, een kijkje in het verleden dus. En dat kan ook op een groene manier! Eens per maand duik ik de krantenarchieven van Delpher in, een vrij toegankelijke database opgezet door de KB, om te kijken: hoe groen was het toen? In deze aflevering: hoe werd er vroeger over vegetariërs gedacht? Ik had wel een boek vol kunnen schrijven, zoveel interessante, grappige en verbazingwekkende berichten kwam ik tegen. Ik hou het op deze ‘kleine’ selectie…

“Een Engelschman, zoo lezen wij, werd vegetariër en trouwde. Hij leefde van boonen- en aardappel-moes, meelpudding; wortelen en rapen. Tot ontbijt gebruikte hij enkel soep en brood. Deze sobere liefhebber begon zijn carrière met een inkomen van 2 dollars en 50 centen (Amerikaansch) per week en thans heeft hij 90.000 dollars per jaar.”

In 1878 en 1879 lees ik in de Java-bode en de Sumatra-courant berichten over een nieuwe beweging: het ‘vegetarianisme’. De krantenlezer werd daarin meteen gerustgesteld: “zij is niet gevaarlijk; haar aard is veeleer vredelievend, en zelfs weldadig, want zij streeft er naar, het menschdom op te heffen uit zijn stoffelijk en zedelijk verval.” Deze nieuwe voedingsleer werd bejubeld: “’Vegetarianisme’ is de tooversleutel, waarmee het Eden van het duizendjarig rijk eindelijk zal worden geopend.” Het verschijnsel ‘vegetariër’ was nog zo nieuw, dat enige uitleg wel op haar plaats was: “…en de liefde voor het plantengeslacht gaat bij hen zelfs zoo ver, dat zij afstand doen van alle dierlijk voedsel, in de eerste plaats natuurlijk van vleesch.” De krant benoemde drie soorten vegetariërs: de gemoedsvegetariërs, de verstandsvegetariërs en de principieele vegetariërs. De eerste groep heeft afschuw voor het dooden van dieren, de tweede groep eet geen vlees om gezondheidsredenen en de derde groep verenigt beide principes. Er was in die tijd trouwens geen onderscheid tussen veganisten en vegetariërs, er was slechts een verschil in ‘strengheid’. In het artikel in de Sumatra-courant wordt uitgebreid uit de doeken gedaan wat de vegetariërs wél eten en dat “de Vegetariër zich voor 30 cent per dag voldoende [kan] voeden.” Om de prijs hoefde je het dus niet te laten.

In 1894 wordt de Nederlandse Vegetariërsbond opgericht. Het was in het begin lastig om het bestuur te vormen, niet veel mensen stonden te springen om deze taak op zich te nemen. Er werden ook lokale afdelingen opgericht, maar de leden toonden weinig betrokkenheid en de vergaderingen vonden zij saai. Ondanks deze opstartproblemen heeft de bond in 1989 zo’n 3300 leden.

Vanaf begin 1900 tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog is het beeld van over vegetariërs gevarieerd. Er worden grapjes over gemaakt, vaak in stripvorm. Zoals het plaatje in de Haagsche courant in 1902 waar een meneer met maagpijn zegt: “Ik heb groote lust, vegetariër te worden.” Waarop zijn vrouw zegt: “Niet noodig! Je hebt al pleziertjes genoeg.” Of het stripje in de Nieuwe Tilburgsche Courant in 1934, waar een man de ober vraagt om “een groote biefstuk met aardappelen… veel aardappelen! Ik ben vegetariër.” In een ander stripje staat een bedelaar kwijlend voor de etalage van de slager, te wensen dat ie vegetariër was en ik vind ook een plaatje van een vegetariër die aangevallen wordt door een stier en het beest waarschuwt dat hij nu geen vegetariër meer is. Tegelijkertijd verschijnen er berichten om de positieve effecten van plantaardig eten te belichten. Zo worden er verschillende wedstrijden gehouden tussen vegetariërs en vleeseters om hun uithoudingsvermogen te vergelijken. In 1911 wandelen “twee even rijke als excentrieke Amerikanen” van Boston naar San Francisco, waarbij ze om de beurt “een kar met mondvoorraad voortduwen”. Degene “wiens body bij de aankomst in San Francisco het meest voordeelig uitziet, heeft daarmee het bewijs geleverd voor de superioriteit van zijn voedingssysteem.” Wie deze wedstrijd won, weet ik niet, maar een wedstrijd in 1933 tussen een “Noorsch vegetariër” en een “Deensch vleescheter” werd “een triomf van het vegetarisme”. In 1934 streden twee Hongaren om de eer door van Boedapest naar Rome hard te lopen, maar deze wedstrijd was onbeslist: ze “zijn te zamen in de Italiaansche hoofdstad aangekomen.”

Ook worden bijzondere vegetariërs uitgelicht in de nieuwsberichten. Zo meldt het Limburgsch dagblad in 1936: “Worstkoning wordt vegetariër”. Deze directeur van een worstfabriek “schroomde niet, zich openlijk als vegetariër te gedragen en weigerde bij feestmaaltijden iets anders te nuttigen dan groenten en fruit.” De aandeelhouders van het bedrijf waren hier niet blij mee en besloten hem te ontslaan. “De ‘worstkoning’ thans een vijand van worst, heeft tegen dit besluit een aanklacht ingediend.” En in 1940 schrijft Het volk, dagblad voor de arbeiderspartij, over een dienstplichtige die vrijgesteld werd van militaire dienst, omdat “hij zelfs bezwaar had om groenten te doden.” “Door ze rauw op te eten, nam men hun leven over, zei hij.” De rechter had hier zijn bedenkingen bij, want hoe kun je groenten eten, zonder deze te doden. De “wel zeer principiële vegetariër” gaf aan dat “men de wortel hierdoor in zijn eigen bloedsomloop opneemt”.

In de oorlog hebben mensen wel iets anders aan hun hoofd dan grapjes over vegetariërs maken. Dan is de belangrijkste vraag: mogen de vleesbonnen door vegetariërs ingewisseld worden voor extra boter of andere levensmiddelen. Het blijkt een onduidelijke en lastige kwestie, in eerste instantie krijgen de vegetariërs geen extra levensmiddelen om hun vleesloze menu aan te vullen. In 1945 vind ik een bericht dat leden van de Vegetariërsbond hier wel recht op krijgen, maar alleen op vertoon van hun lidmaatschap. Niet alle vegetariërs zijn hier blij mee: “Kan men geen vegetariër zijn zonder lid van een bond te zijn?”

In de jaren ’50 variëren de berichten. Zo wordt er “een extreme meening” geciteerd uit De Vegetarische Bode, waarin een dame mededeelde ook geen melk en kaas meer te eten, omdat “Aan dit heel proces bevruchting, zwangerschap, verlossing, kleeft enorm veel leed en zonden; daaraan wil ik als vegetariër niet mede schuldig zijn.” Volgens de schrijver die dit bericht citeert, moest deze dame “eens weten, welk proces schuldig is aan haar!” Maar er wordt ook enthousiast geschreven over een 80-jarige schrijfster van receptenboeken, die al vijftig jaar vegetarisch leeft. En in 1954 vind ik in een krantenartikel over een jubileumviering van de afdeling Friesland van de Nederlandse Vegetariërs Bond: “De volwaardigheid van een vegetarische maaltijd staat nu wetenschappelijk vast.” Eindelijk, want nu kan de bond zich volledig wijden aan het ethische standpunt, dat er jaarlijks 20 miljoen dieren voor de mens worden gedood. (Ter vergelijking: in 2012 werden er alleen al ruim 553 miljoen dieren geslacht…)

In de jaren daarna is de informatie over vegetariërs vooral informatief. Dat het voor restaurants best even wennen is om een vegetarische klant te bedienen bijvoorbeeld, waarbij de ober eerst een coupe rood ijs serveert, om deze even later vlug om te wisselen voor wit ijs: “Ik vertrouwde het niet helemaal, mijnheer.” Ook een mooie quote uit dit artikel: de vleeseter die uit eten ging met de vegetariër verbaasde zich erover dat eieren wel gegeten werden: “omdat een ei nu eenmaal al een beetje kip is”. In 1965 laat het Limburgsch dagblad weten dat er binnen het vegetarisme een nieuwe groep is ontstaan: de “Vegans” (toen nog mét hoofdletter). Zij genoten tijdens een congres onder andere van appeltaart met vegan-room, gemaakt van zeewier en sinaasappelsap. Ik ben erg benieuwd hoe romig dat smaakte… Verder wordt er in 1967 een bejaardentehuis speciaal voor vegetariërs geopend.

In 1968 vindt Vroom & Dreesmann dat het tijd is om de Nederlanders kennis te laten maken met ‘TVP’, Textured Vegetable Proteine. Het kunstvlees bevat extra veel proteïne en zou daardoor zeer geschikt zijn voor vegetariërs. Die moeten echter niets hebben van dit spul en vinden het meer een product voor vleeseters die de overstap naar een vegetarisch dieet willen maken. Maar het kunstvlees flopt, mensen vinden ‘kunst’ niet goed klinken in combinatie met een voedingsmiddel én de bereidingswijze is veel te lang. TVP moet namelijk eerst anderhalf uur weken voordat het verder bereid kan worden.

Vegetarisch eten wordt steeds normaler in de jaren die volgen en juist de consumptie van vlees staat nu meer ter discussie. De invloed van vlees eten op het milieu en de rotzooi die in vlees kan zitten, zoals antibiotica, hormonen en resten van pesticiden, zorgen ervoor dat steeds meer mensen vegetarisch gaan eten. En dat leidt ertoe dat de vegetariër eindelijk geen vreemde eend in de bijt meer is: “Meen vooral niet dat de vegetariër, zoals hij zich noemt, op een afstand herkenbaar is aan zijn wereldvreemde blik, zijn bleke gelaatskleur, geitenwollen sokken of afwijkend gedrag. Verre daarvan. De vegetariër anno 1972 is recht-toe-recht-aan. Hij is man of vrouw, rijk of arm, handarbeider of hoofdarbeider, jong of oud.”

Bronnen:

“De vegetariërs echter staan de meening voor, dat een”. “Java-bode : nieuws, handels- en advertentieblad voor Nederlandsch-Indie”. Batavia, 27-08-1878. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010484608:mpeg21:a0027

“Vegetarianisme en Vegetariërs.”. “Sumatra-courant : nieuws- en advertentieblad”. Padang, 03-05-1879. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011102452:mpeg21:a0028

https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Nederlandse_Vegetari%C3%ABrsbond

“Onnoodig.”. “Haagsche courant”. ‘s-Gravenhage, 13-10-1902. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB04:000126869:mpeg21:a0109

“DE VEGETARIëR.”. “Nieuwe Tilburgsche Courant”. Tilburg, 06-04-1934. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010237005:mpeg21:a0267

“Advertentie”. “De Sumatra post”. Medan, 23-11-1925. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010359382:mpeg21:a0034

“De mishandelde vegetariër: „En luister eens goed,”. “Provinciale Geldersche en Nijmeegsche courant”. Nijmegen, 16-11-1931. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMRANM02:000033974:mpeg21:a0010

“Vegetariër contra Vleescheter.”. “De Telegraaf”. Amsterdam, 13-10-1911. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110560934:mpeg21:a0106

“VEGETARIëR TEGEN VLEESCHETER Wedloop”. “Bredasche courant”. Breda, 30-08-1933. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSAB03:000066129:mpeg21:a0099

“TRIOMF VAN HET VEGETARISME.”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 30-08-1933. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010929964:mpeg21:a0154

“EEN MERKWAARDIGE WEDDENSCHAP. — Twee Hongaren, een vegetariër en een „vleescheter”, hebben onlangs een weddenschap aangegaan betreffende hun uithoudingsvermogen. De beide athleten hebben den afstand Boedapest—Rome in vijftien dagen afgelegd en zijn te zamen in de Italiaansche hoofdstad aangekomen. De wedders in de nabijheid van Rome.”. “Algemeen Handelsblad”. Amsterdam, 06-12-1934. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010663128:mpeg21:a0101

“„WORSTKONING” AVORDT VEGETARIëR.”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 22-08-1936. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010929753:mpeg21:a0240

“Zelfs groenten wil hij niet doden”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 24-01-1940. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117454:mpeg21:a0177

“Vragen van deze tijd ….mèt de antwoorden De vegetariërs”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 06-08-1940. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117600:mpeg21:a0069

“VEGETARIERS EN VLEESCHBONNEN, Mijnheer de Redacteur.”. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 01-02-1941. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011002642:mpeg21:a0270

“Derde bespreking”. “Het volk : dagblad voor de arbeiderspartij”. Amsterdam, 20-09-1940. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011117639:mpeg21:a0159

“MENINGEN DER LEZERS Vegetariërs.”. “De waarheid”. ‘s-Gravenhage, 28-06-1945. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMNIOD05:000171730:mpeg21:a0032

“Tijdspiegel Fijngevoelig”. “De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad”. ‘s-Hertogenbosch, 30-08-1946. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011201652:mpeg21:a0052

“Diëtiste nummer één van ons land Martine Wittop Koning 80 en nog bezig met recepten”. “De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad”. ‘s-Hertogenbosch, 02-02-1950. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011199693:mpeg21:a0070

“Jubileumviering vegetariërs”. “Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland”. Leeuwarden, 22-11-1954. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010613955:mpeg21:a0152

http://www.boerderij.nl/PageFiles/154637/001_1367409815506.pdf

“Vegetarisch ijs”. “Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland”. Leeuwarden, 24-04-1963. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010616526:mpeg21:a0158

“Nieuwe groep”. “Limburgsch dagblad”. Heerlen, 15-10-1965. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010526443:mpeg21:a0218

“LEVENSJOURNAAL BEJAARDEN”. “De Telegraaf”. Amsterdam, 12-05-1967. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110590397:mpeg21:a0310

“Hachee”. “De tijd : dagblad voor Nederland”. Amsterdam, 30-11-1970. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011235065:mpeg21:a0121

https://nl.wikipedia.org/wiki/Textured_vegetable_proteine

“Veel vleeseters willen werkelijkheid niet kennen”. “Amigoe di Curacao : weekblad voor de Curacaosche eilanden”. [Willemstad, 01-09-1973. Geraadpleegd op Delpher op 23-05-2017, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461320:mpeg21:a0127

2 Comments

  1. Dit is echt zoooo’n leuk stuk!

    Ik vraag me af of die Nederlanders in Indonesië misschien ook wel in aanraking zijn gekomen met boeddhisten en/of hindoeisten, maar het klinkt alsof dierenliefde en gezondheidskwesties altijd al een rol gespeeld hebben. Heel interessant! Ook grappig dat kunstvlees eerst zo geflopt was en nu glorieus de supermarkten overwoekert 😀

    Hoe krijg je eigenlijk al die leuke informatie boven water?!

    • Natasja

      Dank je wel 😀 Leuk om te horen! Ik heb ook een paar artikelen gelezen waarin ik zag dat de meeste vegetariërs niet uit geloofsovertuiging geen vlees meer aten, dat was namelijk ook een aanname van de media toentertijd. Vooral de gezondheidsaspecten werden belicht, omdat vlees werd beschouwd als essentieel onderdeel van een gezond voedingspatroon en vegetariërs lieten zien dat dat helemaal niet zo nodig was.

      Ik vind de artikelen in Delpher, het online archief van de Koninklijke Bibliotheek. Ik zoek dan alleen in de kranten, per periode.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *